Burgemeester Van der Tak: ‘Een leven waarin elk risico wordt uitgesloten, is dat reëel?’

BARNEVELD - Afgelopen zondag – de zogenoemde ‘laatste zondag van het kerkelijk jaar’ of Eeuwigheidszondag – bezocht ik een dienst in het ‘kerkje op de heuvel’ in Kootwijk. Een kerk met geschiedenis. Dit blijkt ook uit de glas-in-loodramen met daarop het jaartal ‘1886’. De toenmalige kerkenraad besloot mee te gaan met de doleantie (dit is een beweging binnen de Nederlands Hervormde Kerk waarbij een aantal kerkraden in 1886 brak met het kerkbestuur) onder leiding van Abraham Kuyper. Dominee Houtzagers werd de nieuwe dorpsdominee na een studie aan de – door Kuyper opgerichte – Vrije Universiteit in Amsterdam. Een stukje vaderlandse geschiedenis in Kootwijk.

Tijdens het bezoek kwam bij mij de vraag op: ‘hoe zou het leven in 1886 zijn geweest?’ Geen auto’s of iPhones. Geen modern ziekenhuis dichtbij of vliegvakantie naar Spanje. Door een andere levensstandaard waren mensen in die tijd gewend dat het leven niet maakbaar was. Ziekte of armoede was iets waar velen mee geconfronteerd werden. Er was een zeker besef dat het leven niet maakbaar was. In onze tijd krijg ik soms de indruk dat we met elkaar streven naar een maakbaar leven. Een leven waarin elk risico wordt uitgesloten. Is dat reëel? Helpt het om gelukkig samen te leven en zijn we hierdoor voldoende weerbaar als we te maken krijgen met tegenslag?

De hang naar het uitsluiten van risico’s zien we terug bij de overheid vandaag de dag. Soms lijkt de overheid te streven naar een ‘risicoloze samenleving’. Abraham Kuyper werd later in zijn leven minister van Binnenlandse Zaken (in die tijd de minister-president) en zei ooit: ‘Regeren is iets anders dan administreren’. Problemen los je niet op aan de hand van een rekenmodel, een boekhoudprogramma of een kruisje op de kalender. Het vraagt om iets anders. Regeren is óók aandacht besteden aan de weerbaarheid van de samenleving. Het vraagt om (politiek) leiderschap, visie, samenwerking en het overbruggen van verschillen.

Wat doen we met gevoelens van onbehagen?

Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) doet continue onderzoek naar ‘burgerperspectieven’. Daaruit blijkt dat Nederlanders steeds vaker maatschappelijk onbehagen voelen. Een serieus signaal. Het zou ook niet goed zijn als niemand meer kritisch of alert is op veranderende omstandigheden. Collectief gezien kan je (tot op zekere hoogte) spreken van gezond onbehagen. Maar wat doen we met gevoelens van onbehagen?

Het gevoel van onbehagen kan allerlei oorzaken hebben. Zoals het missen van verbinding in de samenleving (je niet gezien weten), onzekerheden in de wereld, geen huis kunnen kopen of werkeloos zijn. Wat zomaar ook zou kunnen bijdragen is de wijze waarop de overheid haar werk doet. Zou het feit dat de overheid probeert risico’s geheel uit te sluiten of regelgeving te veel baseert op een administratieve werkelijkheid mogelijk een factor kunnen zijn?

Een voorbeeld. Neem de ‘kalenderlandbouw’. Boeren zijn verplicht te oogsten volgens een vaste datum. Ongeacht de omstandigheden. Een drijfnat of kurkdroog weiland? Het oogsten moet vóór die datum! Waarom? Boeren maken zo de grond vrij voor gewassen die stikstof opnemen uit de bodem. Dit moet schoner drinkwater en gezonder milieu opleveren. Maar als het weiland onder water staat, zijn boeren genoodzaakt andere preventieve maatregelen te nemen. Met effecten voor de waterkwaliteit en mogelijk zelfs voor de beschikbaarheid en kwaliteit van ons voedsel.

Dergelijke regels kunnen bijdragen aan het gevoel van maatschappelijk onbehagen. Het levert niet per se de duurzame oplossing op die zo gewenst is. Waarom dan kiezen voor strikt administreren? Waarom niet vertrouwen op de expertise en de (flexibele) aanpak van de boer(in)? Vooraf doelen vaststellen is verstandig, maar laat de ondernemer zelf bepalen hoe gezonde gewassen te telen en het milieu te beschermen. Uiteraard wel met deskundig toezicht. We kunnen immers niet zonder een zorgvuldige ‘scheidsrechter’ in de samenleving.

Naast risico’s uitsluiten en te veel willen ‘boekhouden’ speelt nog iets een rol. Regeren is iets anders dan elkaars onenigheid trotseren. Met enige verwondering kijk ik naar de dynamiek in ‘Den Haag’. Vaak worden ‘grote woorden’ gebruikt, maar hoe zit het met de daden? ‘Goed voor de krant, maar slecht voor het land’, als je het mij vraagt. Ondertussen zijn er grote vraagstukken. Stijgende prijzen, oplossingen voor asiel & migratie, te weinig woningen, de stikstofaanpak, het dreigende tekort aan energie. De samenleving is bezorgd, voelt maatschappelijk onbehagen. Als ik kijk naar hoe te regeren, kan ik maar één ding constateren… Een dienende overheid met oog voor de praktijk, deskundigheid, vooruitzien, leiderschap en vertrouwen is hard nodig. Een overheid die niet streeft naar een ‘100% risicoloze samenleving’ maar investeert in weerbaarheid. Waarbij we overigens nooit de kracht van de samenleving zelf mogen onderschatten!

Het geeft allemaal weer genoeg te denken. En daar breekt nu een mooie tijd voor aan. Vanaf zondag tellen we de weken van advent af tot aan de Kerst. Ik hoop de 1e advent te beleven tijdens een dienst in één van onze dorpen, De Glind. Een tijd van verwachting. Uitkijkend naar een beter perspectief.